Κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής διαδικασίας αποτελεί συνήθη πρακτική οι μαθητές να καλούνται να απαντήσουν σε ερωτήσεις που τους απευθύνει ο εκπαιδευτικός. Ωστόσο όπως κάθε εκπαιδευτικός γνωρίζει, η παραγωγή ερωτήσεων και μάλιστα ερωτήσεων που δεν απαιτούν ως απάντηση την ανάκληση κάποιας συγκεκριμένης πληροφορίας (συνήθως αναφερόμαστε σε αυτές τις ερωτήσεις με τον όρο ερωτήσεις κρίσεως) δεν είναι μια καθόλου εύκολη διαδικασία, αλλά απαιτεί κριτική κατανόηση μιας γνωστικής περιοχής. Η συγκεκριμένη τεχνική στηρίζεται ακριβώς σε αυτή τη διαπίστωση και χρησιμοποιεί τη μέθοδο της παραγωγής ερωτήσεων από τους μαθητές ως ένδειξη του βαθμού κριτικής κατανόησής τους.
Η διαδικασία της παραγωγής ερωτήσεων
Η διαδικασία παραγωγής των ερωτήσεων αναφέρεται πάντοτε σε μια συγκεκριμένη διδακτική ενότητα, κεφάλαιο ή και ολόκληρο μάθημα και δομείται με βάση τις ακόλουθες τέσσερις τεχνικές.
- Έναρξη της διατύπωσης των ερωτήσεων με συγκεκριμένο τρόπο:
Παρά το γεγονός ότι οι ερωτήσεις που καταδεικνύουν κριτική κατανόηση θα μπορούσαν να διατυπωθούν με οποιοδήποτε τρόπο εντούτοις, ερωτήσεις των οποίων η διατύπωση ξεκινάει με εκφράσεις όπως «Τι θα συνέβαινε εάν;…», «Γιατί;…», «Πώς έφθασες στο συμπέρασμα;…», «Εάν συνέβαινε…τότε τι θα…» είναι περισσότερο πιθανό να εμπίπτουν σε αυτή την κατηγορία. - Παροχή ενός ερεθίσματος ως βάση για την παραγωγή των ερωτήσεων:
Οι ερωτήσεις τις οποίες καλούνται να παράξουν οι μαθητές βασίζονται σε κάποιο συγκεκριμένο ερέθισμα. Το ερέθισμα αυτό μπορεί να είναι ένας πίνακας, ένα διάγραμμα, ένας χάρτης ή ένα κείμενο και περιέχει όλη την απαραίτητη πληροφορία ώστε να απαντηθούν με επάρκεια οι παραγόμενες ερωτήσεις.
Για παράδειγμα προκειμένου οι μαθητές του Δημοτικού να κατασκευάσουν δυο ερωτήσεις που να σχετίζονται με την πρόσθεση και την αφαίρεση αντίστοιχα τους δίνεται ως κείμενο ερέθισμα το ακόλουθο:
«Η Μαρία και ο Πέτρος βγήκαν για ψώνια. Ο καθένας από αυτούς έχει 10 ευρώ για να ξοδέψει. Πρώτα πέρασαν από το ζαχαροπλαστείο. Η Μαρία αγόρασε δυο σοκολάτες, η καθεμία από τις οποίες κόστισε 75 λεπτό. Ο Γιάννης αγόρασε μία σακούλα με καραμέλες αντί για 60 λεπτά. Στη συνέχεια η Μαρία αγόρασε ένα αυτοκινητάκι που κόστισε 4.5 ευρώ ενώ ο Γιάννης αγόρασε ένα βιβλίο με τιμή 5.99 ευρώ. Παίζοντας στο δρόμο με χρήματά του ο Γιάννης έχασε 20 λεπτά. Έπειτα από αυτό κουρασμένα τα δυο παιδιά γύρισαν στο σπίτι τους». - Παροχή μιας απάντησης προκειμένου να διατυπωθεί η κατάλληλη ερώτηση
Στην περίπτωση αυτή το ζητούμενο είναι ποια ερώτηση θα μπορούσε να έχει ως απάντηση μια συγκεκριμένη διατύπωση. Φυσικά είναι δυνατό περισσότερες από μια ερωτήσεις να έχουν ως κατάλληλη απάντηση τη δοθείσα.
Ερώτηση: Γιατί…;
Απάντηση: Γιατί η ακτογραμμή της Ελλάδας είναι από τις μεγαλύτερες σε μήκος στην Ευρώπη.
- Παραγωγή ερωτήσεων με βάση τις απορίες που οι μαθητές έχουν διαμορφώσει με βάση τη διδασκαλία
Οι μαθητές εδώ καλούνται να διατυπώσουν ερωτήματα που αντιστοιχούν σε σημεία του μαθήματος που τους έχουν δημιουργήσει αυθεντικές απορίες. Μπαίνοντας σε αυτή τη διαδικασία, οι μαθητές αναστοχάζονται πάνω στα σημεία που δεν έχουν επαρκώς κατανοήσει ή ακόμα χρησιμοποιούν την κατανόηση που έχουν αποκτήσει ως βάση για τη διερεύνηση περαιτέρω προβληματικών για αυτούς καταστάσεων. Και στις δυο περιπτώσεις το φαινόμενο της παραγωγής ερωτήσεων είναι ένδειξη μεταγνωστικής ικανότητας και άρα αυξημένης κριτικής κατανόησης. Για παράδειγμα ορισμένες ερωτήσεις που παρήγαγαν μαθητές μετά το τέλος της διδασκαλίας μιας ενότητας για τα έντομα είναι:
Έχουν τα έντομα μύες;
Γιατί οι μύγες δεν πέφτουν από το ταβάνι;
Γιατί η ναφθαλίνη κρατάει μακριά το σκόρο από τα μάλλινα ρούχα;
Συνήθως αρχικά οι μαθητές τείνουν να παράγουν ερωτήσεις ανάκλησης δεδομένων και όχι ερωτήσεις που απαιτούν ανώτερες γνωστικές ικανότητες, όπως η κριτική κατανόηση. Για το λόγο αυτό μπορούμε να βοηθήσουμε τους μαθητές παρέχοντάς τους εύχρηστες οδηγίες σχετικά με χαρακτηριστικά που διαφοροποιούν αυτές τις δυο κατηγορίες ερωτήσεων. Τα χαρακτηριστικά αυτά είναι:
Για τις ερωτήσεις ανάκλησης πληροφοριών:
- Οι απαντήσεις τους συνήθως περιορίζονται σε λίγες λέξεις.
- Οι απαντήσεις τους υπάρχουν αυτούσιες στο εγχειρίδιο ή στις σημειώσεις του διδάσκοντα.
- Οι απαντήσεις τους μπορούν άμεσα να χαρακτηριστούν ως σωστές ή λανθασμένες.
- Οι ερωτήσεις αυτές συνήθως ξεκινούν με το «Τι;», «Πού;» ή το «Πότε;»..
Για τις ερωτήσεις που έχουν στοιχεία ανάκλησης πληροφοριών μαζί με στοιχεία κρίσεως:
- Οι απαντήσεις τους συνήθως καταλαμβάνουν έκταση μία έως δυο γραμμές.
- Οι απαντήσεις τους δεν υπάρχουν αυτούσιες στο εγχειρίδιο ή στις σημειώσεις του διδάσκοντα αλλά προκύπτουν σχετικά εύκολα εάν το μάθημα έχει γίνει κατανοητό.
- Οι απαντήσεις τους είναι σωστές εφόσον περιλαμβάνουν τη σωστή εξήγηση, αλλιώς είναι λανθασμένες.
- Οι ερωτήσεις αυτές συνήθως ξεκινούν με το «Πώς;».
Για τις ερωτήσεις κρίσεως:
- Οι απαντήσεις τους συνήθως καταλαμβάνουν έκταση περίπου μία παράγραφο.
- Οι απαντήσεις τους δεν περιλαμβάνονται στο εγχειρίδιο ή στις σημειώσεις του διδάσκοντα.
- Οι απαντήσεις τους είναι πάντοτε σωστές αρκεί να έχουν επαρκώς τεκμηριωθεί.
- Οι ερωτήσεις αυτές συνήθως ξεκινούν με το «Γιατί;» ή το «Τι θα συνέβαινε εάν;» ή με άλλες παρόμοιες εκφράσεις
Από το βιβλίο “Σύγχρονες Διδακτικές Προσεγγίσεις για την Ανάπτυξη Κριτικής – Δημιουργικής Σκέψης” – Συντονισμός ανάπτυξης εκπαιδευτικού υλικού και γενική επιμέλεια εκδόσεων Ο.ΕΠ.ΕΚ.
